هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
438
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
پايانى سدهء نوزدهم ميلادى و حتى نحوهء اجراى قوانين مدنى ، قضايى و اقتصادى ، كه زبان حال يك نخستوزير معزول يا مستعفى است ، به شناخت نخبگان سرزمين هند در اين عصر كمك بسيار مىكند . دوم . سفرنامهاى است كه به صورت گزارش روزانه ( يوميه ) به نگارش درآمده ، اما چون همزمان با چند سفرنامهء ديگر ، مانند « حاجى پيرزاده » ، « فخر الملك اردلان » و « عضد الملك » نوشته شده ، مقايسهء خوبى براى علاقمندان به « سفرنامهنويسى » در عصر « قاجاريه » است ، تا سبك و محتواى اين آثار را به دقت مورد تجزيه و تحليل قرار دهند . و جاى شكر است كه اين سفرنامه كمحجم ، به دليل همزمانى با « حاجىپيرزاده » ( در برخى شهرهاى اروپا حتى همزمان و با كمترين فاصلهء زمانى از آن مكان ديدن كردهاند ) مقايسه فوق العادهء عجيبى را در برابر ما قرار مىدهد . سوم . گرچه نويسنده ، مسلمان و ايرانىتبار ( نوادهء دخترى يك شوشترى است ) ، اما در هر صورت ، اين كتاب از آثار نويسندگان هندى پارسىنويس قرن چهاردهم هجرى به شمار مىآيد كه 120 سال پيش نوشته شده است و از نظر بهكار بردن برخى واژهها و اصطلاحات ، مىتواند منبع ارزشمندى براى بررسى اين دوره باشد . چهارم . از معدود كسانى است كه به « جمهورى يونان » سفر كرده است ؛ و لازم به تذكر است كه تعداد سفرنامههاى فارسى ( كتاب يا مقاله ) به اين كشور باستانى و زيبا ، حتى به 20 عنوان هم نمىرسد .